Przejdź do treści

Bytom to jedno z najstarszych miast na mapie Górnego Śląska. Pierwsze informacje o powstałej osadzie targowej oraz zabudowie Wzgórza Św. Małgorzaty (leżącego na południe od głównego dworca kolejowego) pojawiały się już w XI wieku. W Bytomiu krzyżowały się dwa kluczowe trakty handlowe łączę Kraków ze Śląskiem oraz Węgry z Wielkopolską. Osada zbudowana w dolinie stała się zalążkiem przyszłego miasta. Sercem Bytomia stanowił targ zlokalizowany w rejonie dzisiejszych ulic Józefczaka oraz Krakowskiej.

W 1179 roku książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy postanowił podarować Bytom, Oświęcim, Toszek oraz Siewierz księciu Mieszkowi Plątonogiemu, założycielowi dynastii Piastów Opolskich. Dzięki temu podarunkowi Bytom znalazł się w historycznych granicach Górnego Śląska. Lokacja Bytomia na prawie niemieckim, czyli nadanie mu praw miejskich nastąpiło w 1254 roku z ręki księcia opolskiego Władysława. Wydarzyło się to trzy lata wcześniej niż w przypadku Krakowa.

Księstwo Bytomskie powstało w wyniki podziału księstwa opolskiego. Jego pierwszym władcą został książę Kazimierz, który złożył hold lenny królowi czeskiemu. Miasto znalazło się zatem w granicach królestwa Czech. Krótka dynastia władała księstwem do 1355 roku, gdy wygasla wraz ze śmiercią ostatniego księcia bytomskiego Bolka. Księstwo podzielono w 1369 roku pomiędzy książąt oleśnickiego i cieszyńskiego. Zbiegło się to w czasie z początkiem upadku górnictwa kruszcowego oraz spadkiem znaczenia gospodarczego miasta.

Bytom zjednoczono w latach 70. XV wieku, po krótkim epizodzie pozostawania pod władzą ostatniego Piasta Opolskiego Jana Dobrego, trafił we władanie rodu Hohenzollernów, by w 1623 roku stać się wolnym państwem stanowym pod władaniem rodziny Henckel von Donnersmarck. Miasto stanowiące niemal prywatną własność rodziny rozwijało się stabilnie, jednakże z początkiem XIX wieku przeprowadzono reformy Steina oraz Hardenberga. Zniesiono własność prywatną miast, przyznano prawo wybierania władz miejskich oraz zlikwidowano monopole cechów na działalność gospodarczą, co przyczyniło się do rozwoju gospodarczego Bytomia. Burmistrz miasta w tamtym okresie sprawował swoją kadencję aż 12 lat, a liczba radnych osiągała 26 osób.

Na burzliwy rozwój gospodarczy Bytomia w drugiej połowie XIX wieku, oparty na górnictwie węgla kamiennego i hutnictwie, nałożyło się powstanie Cesarstwa Niemieckiego w 1871 roku. Bytom stał się wówczas istotnym ośrodkiem zagłębia przemysłowego Niemiec. Był to najbardziej pomyślny okres dla rozwoju Bytomia. W tym okresie powstała znaczna część istniejącej do dzisiaj zabudowy obecnego Śródmieścia. Składają się na nią liczne mieszczańskie kamienice, gmachy publiczne oraz świątynie. Z uwagi na wpływ protestów dorożkarzy obawiających się negatywnego wpływu nowej gałęzi transportu na ich działalność, transport kolejowy dotarł do miasta dopiero pod koniec lat 60. XIX wieku. Bytom utracił wówczas rangę centrum transportowego górnośląskiego zagłębia przemysłowego.

Wiek XIX w Bytomiu, podobnie jak w całym rejonie przemysłowym Górnego Śląska, to także czas burzliwych przemian społecznych, których katalizatorem była szybka industrializacja. Nie pozostały one bez wpływu na powstanie w Bytomiu żywego ruchu polskiego, który w różnych przejawach organizacyjnych i politycznych pozostawał niezmiennym składnikiem życia społecznego miasta aż do wybuchu II wojny światowej. Ludność miejscowa, niezależnie od stopnia świadomości narodowej i samoidentyfikacji w tym zakresie, była katolicka. Niewielką gminę ewangelicką tworzyli głównie przyjezdni z głębi Niemiec. Obrazu dopełnia znacząca społeczność żydowska, zamieszkująca Bytom co najmniej od XVI wieku. W XIX i XX wieku bytomscy Żydzi, identyfikujący się z kulturą niemiecką, w dużym stopniu należeli do elity finansowej oraz intelektualnej miasta.

Pomyślny okres w dziejach miasta zakończył wybuch I Wojny Światowej. Klęska Niemiec i powstanie w 1918 roku niepodległego państwa polskiego przełożyły się na szerokie rozgrywki polityczne. Zderzenie polskich i niemieckich ambicji terytorialnych zaowocowało dramatem trzech powstań śląskich i plebiscytu. Podział Górnego Śląska dokonał się ostatecznie w gabinetach alianckich polityków, nie zadowalając żadnej ze stron. Bytom w 1922 roku stał się miastem granicznym. Teren miasta zmniejszył się o około 28 procent, co zrekompensowano w 1927 roku przyłączając do granic miasta gminę Rozbark.

Granica dzieląca Górny Śląsk od Polski zlikwidowana została w 1939 roku po niemieckiej agresji na Polskę, gdy region stał się częścią Trzeciej Rzeszy, co dla mieszkającej w Bytomiu kultury żydowskiej stało się niezwykle trudnym okresem, gdzie rok wcześniej doświadczyli tragedii związanej z podpaleniem synagogi. Po 1939 roku obiekt został całkowicie rozebrany, natomiast los bytomskich żydów znajdował się pod butem nazistów. W styczniu 1945 roku zwycięskie wojska sowieckie dopuszczały się na terenie Górnego Śląska gwałtów, rabunków, podpaleń oraz morderstw. Miesiąc później internowano i wywieziono do Związku Sowieckiego wszystkich mężczyzn w wieku 16-50 lat. Sowieci demontowali i wywozili wszelkie dobra stanowiące jakąkolwiek wartość. W mieście spalono kilkaset budynków. Administracja cywilna objęła miasto w marcu 1945 roku w katastrofalnym stanie.

Po tragedii 1945 roku można w Bytomiu mówić o całkowitym przerwaniu ciągłości kulturowej i cywilizacyjnej miasta. Wszystkie dziedziny życia zdominowane zostały przez ludność napływową, łączącą naturalne dążenie do ułożenia sobie życia w nowej sytuacji z nieufnością i arogancją wobec pozostałych w mieście autochtonów, poddanych upokarzającej procedurze weryfikacji narodowościowej. Równocześnie w atmosferze graniczącej z histerią rozpoczęła się akcja „odniemczania”, która nie tylko pogłębiła przepaść między obydwiema grupami mieszkańców, ale także przyczyniła się do zniszczenia wielu zabytków.

W 1951 roku granice miasta rozszerzono o gminy Bobrek-Karb, Miechowice, Szombierki oraz Łagiewniki. Decyzja ta zniszczyła lokalną tożsamość tych miejscowości, a Bytom zamieniło w trudny do administrowania obszar. W tym samym okresie rozpoczęto bezpośrednio pod miastem eksploatację węgla kamiennego. Decyzje te do dzisiaj pokutują w codziennym funkcjonowaniu miasta. Dekady PRL-u charakteryzowały się w Bytomiu stałym naciskiem na rozwój przemysłu ciężkiego połączony z całkowitym brakiem koncepcji zagospodarowania przestrzennego, czego rezultatem jest dzisiaj istnienie wokół właściwego miasta pierścienia typowych socjalistycznych blokowisk oraz bardzo niski poziom identyfikacji dużej części mieszkańców ze swoim miastem.